Autyzm jest jednym z najczęściej występujących zaburzeń rozwojowych, a jednocześnie jednym z najbardziej niezrozumianych przez społeczeństwo. W ostatnich latach wiedza na jego temat znacznie się poszerzyła, jednak wciąż wiele osób kojarzy autyzm jedynie z trudnościami w komunikacji lub nietypowym zachowaniem. Tymczasem jest to bardzo złożone zaburzenie, które wpływa na niemal wszystkie sfery życia człowieka – sposób myślenia, odbierania bodźców, komunikowania się i budowania relacji społecznych. Autyzm pojawia się już we wczesnym dzieciństwie i towarzyszy człowiekowi przez całe życie. Nie oznacza jednak, że osoby autystyczne nie mogą się rozwijać, uczyć czy funkcjonować w społeczeństwie. Wiele zależy od stopnia zaburzenia, odpowiedniej terapii oraz wsparcia otoczenia.
Autyzm jest zaburzeniem rozwojowym wynikającym z nieprawidłowego funkcjonowania układu nerwowego. Objawy najczęściej ujawniają się przed ukończeniem trzeciego roku życia. Choroba wpływa przede wszystkim na rozwój mózgu odpowiedzialnego za komunikację, kontakty społeczne oraz zdolność rozumienia otaczającego świata. Statystyki wskazują, że autyzm występuje średnio u jednej osoby na pięćset i znacznie częściej dotyczy chłopców niż dziewczynek. Co ważne, nie ma związku pomiędzy występowaniem autyzmu a poziomem wykształcenia rodziców, sytuacją materialną rodziny czy stylem życia.
Osoby z autyzmem często mają trudności w porozumiewaniu się z innymi ludźmi. Mogą nie rozumieć emocji, gestów i zasad społecznych, które dla większości ludzi są czymś naturalnym. Dzieci autystyczne często unikają kontaktu wzrokowego, niechętnie uczestniczą w zabawach grupowych i wolą spędzać czas samotnie. Często pojawiają się także nietypowe zachowania, takie jak machanie rękami, kołysanie się, powtarzanie tych samych ruchów lub przywiązywanie się do określonych przedmiotów i codziennych rytuałów. Nawet niewielka zmiana planu dnia może wywołać u nich lęk, złość lub agresję. U niektórych osób występują również zachowania autoagresywne, czyli samookaleczanie się.
Autyzm określa się mianem zaburzenia spektralnego. Oznacza to, że objawy mogą mieć bardzo różne nasilenie. Nie istnieje jeden „typowy” autysta. Każda osoba z autyzmem jest inna i może przejawiać odmienne trudności oraz możliwości. Jedne dzieci mają jedynie niewielkie problemy z kontaktami społecznymi i komunikacją, podczas gdy inne wymagają całodobowej opieki i pomocy przy wykonywaniu podstawowych czynności życiowych. Niektóre osoby autystyczne posiadają ponadprzeciętne zdolności w określonych dziedzinach, takich jak matematyka, muzyka czy zapamiętywanie informacji.
Lekarze wyróżniają również inne zaburzenia należące do spektrum autyzmu, między innymi zespół Aspergera, PDD-NOS oraz zespół Retta. Zespół Aspergera charakteryzuje się zwykle prawidłowym rozwojem mowy i inteligencji, jednak osoby nim dotknięte mają trudności w relacjach społecznych oraz w rozumieniu emocji innych ludzi. Zespół Retta występuje głównie u dziewczynek i wiąże się z poważnymi zaburzeniami neurologicznymi. Rozpoznanie autyzmu wymaga dokładnej obserwacji zachowania dziecka, ponieważ objawy mogą być bardzo subtelne i różnorodne.
Przez wiele lat próbowano wyjaśnić przyczyny autyzmu. Dawniej pojawiały się błędne teorie, według których choroba była wynikiem złego wychowania lub chłodnych relacji rodzinnych. Współczesna nauka całkowicie odrzuca takie poglądy. Autyzm nie jest chorobą psychiczną ani skutkiem błędów wychowawczych. Badania wskazują, że jego przyczyn należy szukać w biologii i neurologii mózgu. Rezonans magnetyczny i tomografia komputerowa wykazują nieprawidłowości w budowie niektórych obszarów mózgu, szczególnie móżdżku. Naukowcy przypuszczają również, że znaczenie mogą mieć czynniki genetyczne, ponieważ autyzm częściej pojawia się w niektórych rodzinach. Mimo wielu badań nie odkryto jednak jednego genu odpowiedzialnego za rozwój tego zaburzenia.
Rozpoznanie autyzmu jest trudnym procesem, ponieważ nie istnieje pojedynczy test medyczny pozwalający jednoznacznie stwierdzić chorobę. Diagnoza opiera się przede wszystkim na obserwacji dziecka oraz analizie jego zachowania, rozwoju mowy i kontaktów społecznych. Lekarze często muszą wykluczyć inne schorzenia mogące powodować podobne objawy. Dlatego tak ważne jest, aby diagnozą zajmowali się doświadczeni specjaliści.
Pierwsze objawy autyzmu najczęściej pojawiają się między drugim a trzecim rokiem życia. Rodzice mogą zauważyć, że dziecko rozwija mowę wolniej niż rówieśnicy albo w ogóle nie zaczyna mówić. Często dziecko komunikuje się za pomocą gestów zamiast słów. Charakterystyczne jest także ograniczone zainteresowanie kontaktami z innymi ludźmi. Dzieci autystyczne często nie reagują na swoje imię, unikają wspólnej zabawy i sprawiają wrażenie zamkniętych we własnym świecie.
Ważnym objawem są także zaburzenia odbioru bodźców zmysłowych. Niektóre dzieci są nadwrażliwe na dźwięki, dotyk czy światło, podczas gdy inne niemal nie reagują na ból lub temperaturę. Zdarza się również, że dzieci obsesyjnie interesują się jednym przedmiotem albo wykonują ciągle te same czynności. Mogą mieć trudności z koncentracją uwagi, łatwo wpadać w złość i reagować agresywnie bez wyraźnego powodu.
Mimo tych trudności osoby autystyczne odczuwają emocje podobnie jak inni ludzie. Potrafią się cieszyć, przywiązywać do bliskich i okazywać uczucia, choć czasami robią to w mniej typowy sposób. Wbrew stereotypom wiele osób z autyzmem utrzymuje kontakt wzrokowy, śmieje się i nawiązuje relacje, jednak ich sposób komunikacji może być odmienny od przyjętych norm społecznych.
Autyzm bardzo różnie wpływa na przyszłość chorych. Niektóre osoby dzięki terapii i wsparciu uczą się samodzielnego życia, zdobywają wykształcenie i podejmują pracę zawodową. Inne pozostają zależne od rodziny lub placówek opiekuńczych przez całe życie. U części osób współwystępują dodatkowe problemy zdrowotne, takie jak padaczka, niepełnosprawność intelektualna czy choroby genetyczne. Szacuje się, że około dwie trzecie osób autystycznych wykazuje różnego stopnia opóźnienie umysłowe, a u około jednej czwartej rozwija się padaczka.
Współczesna medycyna nie zna sposobu całkowitego wyleczenia autyzmu, ponieważ nie można usunąć zmian neurologicznych będących jego przyczyną. Nie oznacza to jednak, że pomoc osobom autystycznym jest niemożliwa. Dzięki odpowiedniej terapii można znacząco poprawić funkcjonowanie chorego, rozwinąć umiejętności komunikacyjne i społeczne oraz zmniejszyć nasilenie niektórych objawów. Bardzo ważne jest indywidualne podejście do każdej osoby, ponieważ potrzeby dzieci autystycznych mogą być bardzo różne.
Stosuje się wiele metod terapeutycznych. Jedną z najważniejszych jest terapia mowy pomagająca rozwijać komunikację. Duże znaczenie mają także treningi zachowań społecznych, które uczą dziecko funkcjonowania w grupie oraz rozpoznawania emocji innych ludzi. W niektórych przypadkach stosuje się terapię sensoryczną pomagającą radzić sobie z nadwrażliwością na bodźce. Popularne są również terapie muzyczne, zajęcia ruchowe oraz różne formy ćwiczeń wspomagających rozwój koncentracji i samodzielności. Czasami lekarze zalecają również leki łagodzące agresję, nadpobudliwość lub zaburzenia snu.
Ogromne znaczenie ma wsparcie rodziny i otoczenia. Dziecko autystyczne potrzebuje poczucia bezpieczeństwa, cierpliwości oraz akceptacji. Ważne jest, aby rodzice współpracowali ze specjalistami i uczyli się sposobów komunikacji z dzieckiem. Równie istotna jest rola szkoły oraz społeczeństwa. Wiele osób z autyzmem spotyka się z niezrozumieniem i odrzuceniem, ponieważ ich zachowanie odbiega od powszechnie przyjętych norm. Tymczasem często nie wynika ono ze złej woli, lecz z trudności neurologicznych.
W ostatnich latach coraz częściej podkreśla się potrzebę integracji osób autystycznych ze społeczeństwem. Dzięki odpowiedniemu wsparciu wiele z nich może rozwijać swoje talenty i aktywnie uczestniczyć w życiu społecznym. Powstają specjalne programy edukacyjne, grupy wsparcia oraz organizacje pomagające rodzinom osób z autyzmem. Rośnie również świadomość społeczna dotycząca tego zaburzenia, choć nadal istnieje wiele stereotypów i błędnych przekonań.
Autyzm jest więc złożonym zaburzeniem rozwojowym wpływającym na funkcjonowanie człowieka w wielu sferach życia. Objawia się przede wszystkim trudnościami w komunikacji, relacjach społecznych i zachowaniu. Przyczyny choroby związane są głównie z nieprawidłowościami neurologicznymi oraz czynnikami genetycznymi. Choć nie istnieje lek pozwalający całkowicie wyleczyć autyzm, odpowiednia terapia może znacząco poprawić jakość życia osób dotkniętych tym zaburzeniem. Najważniejsze jest jednak zrozumienie i akceptacja ze strony społeczeństwa. Osoby autystyczne, mimo swoich trudności, mają takie same potrzeby emocjonalne jak wszyscy ludzie – chcą być akceptowane, rozumiane i mieć możliwość rozwijania swoich możliwości.
