Anton Makarenko rozpoczął swoją działalność pedagogiczną na początku XX wieku, w okresie niezwykle intensywnego rozwoju nowych idei wychowawczych. Był to czas, gdy szwedzka pisarka i pedagog Ellen Key ogłosiła, że nadchodzące stulecie będzie „stuleciem dziecka”. W całej Europie rozwijał się wtedy nurt Nowego Wychowania, którego przedstawiciele krytykowali dawne metody pedagogiczne, poszukiwali nowych sposobów pracy z dziećmi i podejmowali liczne eksperymenty wychowawcze. Makarenko był dzieckiem tej epoki i jednym z najważniejszych pedagogów, którzy próbowali stworzyć nowoczesny system wychowania odpowiadający nowym realiom społecznym.
Swoją praktykę pedagogiczną rozpoczął już w 1905 roku, mając zaledwie siedemnaście lat. Doświadczenie zdobywał jeszcze przed wybuchem pierwszej wojny światowej, a w 1917 roku ukończył Instytut Nauczycielski w Połtawie. Największe sukcesy pedagogiczne osiągnął jednak w latach dwudziestych i na początku lat trzydziestych XX wieku. Ostatni okres jego życia, szczególnie po przeprowadzce do Moskwy, był czasem ogromnej aktywności twórczej. Wówczas powstała większość jego najważniejszych dzieł, między innymi „Chorągwie na wieżach”, „Książka dla rodziców”, „Wychowanie w rodzinie”, a także liczne artykuły, rozprawy i utwory literackie. Makarenko pisał niezwykle szybko, próbując uporządkować doświadczenia zdobyte podczas wieloletniej pracy wychowawczej. Planował kolejne dzieła i nowe projekty pedagogiczne, jednak nie zdążył ich zrealizować. Zmarł nagle w 1939 roku w podmiejskim pociągu, jadąc na zebranie Związku Pisarzy. Miał wtedy zaledwie pięćdziesiąt jeden lat.
Makarenko podejmował się najtrudniejszych zadań wychowawczych. Po rewolucji 1917 roku ogromnym problemem społecznym stała się bezdomność dzieci i młodzieży, szczególnie na terenach Ukrainy. Wiele młodych osób żyło na ulicach, popadało w przestępczość i całkowitą demoralizację. Makarenko zrezygnował wtedy z pracy w zwykłej szkole i postanowił poświęcić się ratowaniu młodzieży zagrożonej wykolejeniem społecznym. Nie ograniczał się jedynie do zapewnienia dzieciom schronienia czy opieki. Chciał całkowicie odmienić ich psychikę, postawy i sposób życia.
W 1920 roku zorganizował kolonię dla bezdomnej młodzieży. Powstanie Kolonii imienia Maksyma Gorkiego było ogromnym wyzwaniem. Placówka znajdowała się w trudnych warunkach, a Makarenko praktycznie nie otrzymywał pomocy z zewnątrz. Sam wspominał, że znalazł się w lesie otoczony grupą młodych przestępców. Mimo licznych kryzysów, zwątpienia i trudności udało mu się stopniowo stworzyć dobrze funkcjonującą wspólnotę wychowanków. Początkowo skłócona i zdemoralizowana grupa zaczęła przekształcać się w kolektyw ludzi uczących się, pracujących i odzyskujących poczucie własnej wartości.
Makarenko nie poprzestał na samej organizacji życia wychowanków. Razem z nimi przejął pobliskie gospodarstwo rolne i zaczął je zagospodarowywać. W ten sposób młodzież uczyła się odpowiedzialności, pracy i współdziałania. Z czasem organizacja życia kolektywnego stawała się coraz bardziej rozwinięta. Oprócz stałych grup tworzono również oddziały zadaniowe powoływane do wykonywania konkretnych prac.
Kolejnym etapem działalności Makarenki było przejęcie w 1926 roku zakładu wychowawczego w Kuriażu. Przebywało tam prawie trzystu całkowicie zdemoralizowanych wychowanków. Makarenko wraz z niewielką grupą swoich najlepszych kolonistów zdołał w krótkim czasie całkowicie odmienić sytuację w placówce. „Zdobycie Kuriażu” stało się jednym z najbardziej znanych przykładów eksperymentu pedagogicznego na wielką skalę. Zakład szybko przekształcono w dobrze funkcjonującą wspólnotę kontynuującą tradycje kolonii Gorkiego.
W latach 1927–1934 Makarenko organizował i prowadził Komunę imienia Feliksa Dzierżyńskiego. Był to kolejny etap rozwoju jego systemu wychowawczego. Tym razem działalność wychowawcza została połączona z nowoczesną produkcją przemysłową. Komuna stopniowo osiągnęła niemal pełną samowystarczalność finansową, a wychowankowie zdobywali doświadczenie zawodowe oraz uczyli się odpowiedzialnej pracy.
Makarenko uważał, że najważniejszą rolę w procesie wychowania odgrywa sama młodzież. Szczególne znaczenie przypisywał wzajemnemu oddziaływaniu wychowanków na siebie. Dlatego często tworzył nowe grupy metodą „pączkowania”, polegającą na tym, że niewielka, dobrze zorganizowana grupa młodych ludzi wpływała na większą, niezorganizowaną zbiorowość. Dzięki temu opracował nową technikę pedagogiczną polegającą nie tylko na oddziaływaniu wychowawcy na jednostkę, lecz także na wykorzystaniu siły grupy.
Makarenko dążył do rozwiązania problemu wychowania masowego. Uważał, że pedagogika nie może ograniczać się jedynie do pracy z pojedynczym dzieckiem. Trzeba znaleźć sposoby organizowania dużych zbiorowości młodzieży i włączania ich w życie społeczne oraz wspólną działalność. Był przekonany, że jedynie szerokie doświadczenie praktyczne pozwala formułować prawdziwe prawa wychowania.
Podstawą jego poglądów była głęboka refleksja nad człowiekiem i możliwościami jego przemiany. Już jako student zastanawiał się nad tym, co wpływa na ludzkie zachowanie, jakie są motywy działania człowieka oraz jak można zmienić jego postępowanie. Pytania te miały dla niego znaczenie praktyczne, ponieważ codziennie pracował z młodzieżą wymagającą pomocy i reedukacji.
Makarenko cechował się ogromnym humanizmem i wiarą w człowieka. Swoich wychowanków nie traktował jak przestępców, ale jak ludzi skrzywdzonych przez los. Sprzeciwiał się przedstawianiu bezdomności czy moralnego upadku w sposób romantyczny lub sensacyjny. Prawdziwy humanizm widział w stawianiu człowiekowi wysokich wymagań i wierze w jego możliwości.
Pedagog uważał, że należy stworzyć konkretny program kształtowania osobowości człowieka. Nie chciał jednak budować go jedynie na teorii, lecz na doświadczeniu i obserwacji. Twierdził, że ostatecznym celem wychowania nie jest jedynie wyrobienie charakteru czy kultury osobistej, ale osiągnięcie szczęścia i dobrego samopoczucia człowieka w społeczeństwie.
Makarenko stworzył własną teorię szczęścia. Był przekonany, że człowiek ma obowiązek być szczęśliwy, ale szczęścia nie można osiągnąć przypadkiem. Należy je wypracować poprzez wysiłek, wytrwałość i aktywną postawę wobec życia. Jednocześnie podkreślał, że proces wychowania zależy od warunków społecznych, historycznych i politycznych.
Ważnym elementem jego koncepcji była także „dialektyka środków wychowawczych”. Makarenko uważał, że nie istnieją środki wychowawcze skuteczne zawsze i w każdej sytuacji. Te same metody mogą w jednych warunkach przynosić dobre efekty, a w innych działać negatywnie. Dlatego pedagog powinien brać pod uwagę kontekst wychowawczy, sytuację dziecka i odpowiednio dobierać wymagania.
Makarenko podkreślał także konieczność zachowania równowagi między wymaganiami a szacunkiem wobec wychowanka. Jego słynna zasada mówiła, że należy „jak najwięcej wymagać od człowieka, a zarazem mieć jak najwięcej szacunku do niego”. Uważał, że wymagania nie mogą wynikać z kaprysu wychowawcy, lecz muszą uwzględniać możliwości i potrzeby dzieci.
Swoim wychowankom stawiał bardzo wysokie cele moralne. Zachęcał ich, aby stawali się „prawdziwymi ludźmi”. Nie ograniczał się do moralizowania, lecz próbował ukazywać młodzieży atrakcyjne perspektywy przyszłości. Według niego człowiek potrzebuje poczucia, że czeka go coś dobrego jutro, za miesiąc czy za kilka lat. Ta „radość dnia jutrzejszego” była w jego przekonaniu niezwykle ważnym motywem działania.
Makarenko uważał również, że młodzież należy przygotowywać do pokonywania trudności. W prowadzonych przez niego placówkach obowiązywała zasada „nie kwękać”, czyli nie poddawać się narzekaniu i bezradności. Wychowanie miało polegać na aktywnym uczestnictwie w tworzeniu wartości i odpowiedzialnym działaniu.
Bardzo dużą rolę przypisywał pracy. Nie traktował jej jednak jako cudownego środka wychowawczego działającego automatycznie. Praca miała wartość wychowawczą tylko wtedy, gdy stanowiła część całego systemu pedagogicznego i była rzeczywiście potrzebna, użyteczna oraz związana z realnym życiem.
Dorobek pedagogiczny Makarenki uznawany jest za ważny wkład do światowej pedagogiki. Jego koncepcje opierały się na humanizmie, wierze w człowieka i możliwości wychowania nawet najbardziej zaniedbanej młodzieży. Rozwijał nowoczesne techniki oddziaływania na jednostkę, grupę i duże zbiorowości.
Najważniejszą cechą jego pedagogiki był jednak ogromny optymizm wychowawczy. Makarenko wierzył, że w każdym człowieku można odnaleźć dobro i że pedagog nigdy nie powinien tracić wiary w wychowanka. Nawet najbardziej zaniedbane dzieci uważał za zdolne do przemiany. Wyniki jego pracy pokazały, że przy odpowiednim podejściu można osiągnąć bardzo wiele nawet w najtrudniejszych warunkach.
Współczesna pedagogika nadal może czerpać z jego doświadczeń. W wielu krajach wciąż istnieją problemy związane z nierównościami społecznymi, trudnościami wychowawczymi czy brakiem szans edukacyjnych. Makarenko przypomina, że wychowanie wymaga jednocześnie szacunku, konsekwencji, wysokich wymagań oraz wiary w możliwości człowieka.
