Marksistowska koncepcja człowieka

Filozofia człowieka, stanowiąca fundament antropologicznych rozważań, skupia się na kilku kluczowych obszarach. Pierwszym z nich jest zagadnienie istoty człowieka – jego natury, bytu, relacji między ciałem a duszą oraz cech i właściwości. Drugi obszar dotyczy pozycji i roli jednostki w świecie. Kolejne aspekty obejmują zagadnienia intelektu jako władzy poznawczej, specyfiki ludzkiego poznania, a także stosunku człowieka do wytworów własnych działań. Nie mniej ważne jest zagadnienie samoświadomości oraz pytania o sens życia, szczęście, wolność i nieuchronność śmierci.

Filozoficzne dociekania towarzyszą ludzkości od zarania dziejów, a ich kierunek zawsze uwarunkowany był czasem i miejscem historycznym. W zależności od kultury, warunków bytowych czy dominującej świadomości, myśl ludzka zmierzała w stronę religii, kultury, polityki lub ekonomii. Mimo wieków poszukiwań nigdy nie udzielono ostatecznej i jedynej odpowiedzi na pytanie, kim jest człowiek, co zaowocowało powstaniem wielu zróżnicowanych koncepcji.

Aby zrozumieć marksistowską wizję człowieka, należy cofnąć się do XIX-wiecznych Niemiec (lata 1818–1883), gdzie żył i tworzył Karol Marks – filozof, ekonomista oraz teoretyk rewolucyjnych ruchów robotniczych. Po wieloletniej obserwacji zjawisk gospodarczych w Europie, Marks podjął się radykalnej krytyki kapitalistycznego systemu gospodarki rynkowej, dążąc do stworzenia podstaw nowej teorii ekonomicznej i społecznej. Jego silne dążenie do zmian wynikało z chęci zerwania z tradycyjną filozofią spekulatywną na rzecz nowej nauki opartej na rzeczywistości.

Istotnym motorem działań Marksa było odrzucenie wiary i ucieczka w ateizm, co miało również wymiar propagandowy. Jego postawa wobec religii była buntownicza, co obrazują słowa: „Chcę się zemścić na tym, który panuje tam w górze” czy „Naszym wrogiem jest Bóg. Nienawiść do Boga jest początkiem wszelkiej mądrości”. Marks pragnął, by jego słowa miały siłę sprawczą równą stwórczej, a komunizm postrzegał jako system zaczynający się tam, gdzie kończy się religia. Co ciekawe, relacje świadków, np. służącej, sugerują bardziej złożony obraz jego prywatności, wspominając momenty, w których rzekomo modlił się w samotności. Mimo to, w sferze publicznej i teoretycznej, Marks wraz z Fryderykiem Engelsem budowali koncepcję mającą być autentyczną wiedzą o rzeczywistości, zrywającą z dawnymi spekulacjami.

I. Koncepcja materialistyczna – teoria alienacji i istoty człowieka

Pierwszy filar marksizmu opiera się na założeniu, że świat jest materialny, a materia rządzi się prawami dialektycznymi. W tym ujęciu istotą człowieka jest twórcza i uspołeczniona praca. To właśnie działalność przedmiotowa, przekształcająca materialnie świat, jest powołaniem i spełnieniem jednostki. Dzięki pracy i tworzeniu kultury ludzkość staje się bytem samym w sobie i dla siebie, tworząc powszechną wspólnotę. Praca i produkcja są tu najważniejszymi formami urzeczywistnienia ludzkiej aktywności.

Kluczowym problemem w tej koncepcji jest alienacja, czyli wyobcowanie i uczuciowa separacja jednostki. Marks twierdził, że w kapitalistycznym porządku społeczno-ekonomicznym praca staje się zaprzeczeniem prawdziwego ludzkiego powołania. Zamiast samorealizacji i tworzenia wartości użytkowych, celem staje się zysk, a praca ulega wypaczeniu. Człowiek nie uzewnętrznia w niej swoich sił i zdolności, lecz traktuje siebie i swoje wytwory instrumentalnie. Zamiast harmonijnej, braterskiej współpracy, relacje międzyludzkie opierają się na konkurencji. Produkcja towarowa staje się wyalienowaną formą pracy, w której człowiek nie znajduje zaspokojenia. W efekcie całe społeczeństwo ulega wyobcowaniu: państwo przestaje być wspólnotą, rodzina staje się rodzajem spółki ekonomicznej, a relacje międzyludzkie sprowadzają się do transakcji.

Marks zakładał, że przejście przez etap alienacji jest nieuchronnym losem ludzkości i siłą napędową historii. Ludzkość musi przejść przez różne etapy rozwoju, aby przygotować grunt pod przyszłe zwycięstwo. Całkowity zanik alienacji możliwy jest tylko po osiągnięciu odpowiedniego poziomu sił wytwórczych i świadomości społecznej. Ma to nastąpić w systemie komunistycznym, gdzie człowiek odzyska możliwość działania twórczego i uspołecznionego. Droga do tego wiedzie przez czyn rewolucyjny proletariatu. Warto zauważyć, że sama teoria alienacji bywa krytykowana jako forma filozoficznej spekulacji – ucieczka od realnego świata w sferę fantazji o idealnym bycie.

II. Koncepcja ekonomiczna – teoria rynku

Dojrzały Karol Marks stworzył teorię ekonomiczną, która w pewnym stopniu odrzucała wczesną koncepcję alienacji na rzecz analizy struktur gospodarczych. W tym ujęciu kluczowy jest podział na bazę i nadbudowę. Bazę stanowi rozwój form produkcji społecznej, natomiast nadbudowa – czyli stosunki społeczne, poglądy, idee i prawo – jest jedynie rezultatem warunków materialnych. Zgodnie ze słynną tezą: „byt określa świadomość”.

Ludzie, realizując swoje cele, doprowadzili do powstania stosunków produkcji, które odpowiadają konkretnemu etapowi rozwoju materialnych sił wytwórczych. Siły te, będące wynikiem ludzkiej działalności, przybrały kształt rzeczowy i rozwijają się własnym rytmem. Marks postrzegał przemiany bazy ekonomicznej jako konieczność historyczną, która pociąga za sobą zmiany w nadbudowie. Jego celem było wyjaśnienie całokształtu ludzkiego życia – od ekonomii i polityki po sposób myślenia i odczuwania.

Teoria ta niesie silny ładunek propagandowy, przedstawiając kapitalizm jako formę nienaturalną i „złą”, a komunizm jako nieuchronność dziejową i ustrój idealny. Wizja człowieka w teorii rynku to obraz jednostki poddanej potężnej sile stosunków produkcji. Ludzie nie panują nad tym, co sami stworzyli; system rządzi się własnymi, bezwzględnymi prawami. Dochodzi do depersonalizacji – człowiek staje się towarem, a jego stosunek do przyrody i innych ludzi jest eksploatatorski. Nawet kapitalista, choć posiada władzę nad ludźmi, sam podlega władzy kapitału.

III. Teoria walk klasowych

W tej koncepcji Marks wprowadza radykalnie nową propozycję uprawiania filozofii, odchodząc od wizji rzeczywistości jako bytu przedmiotowego rządzonego abstrakcyjnymi prawami rynku. Teoria walk klasowych głosi, że rzeczywistość społeczno-ekonomiczna jest wynikiem konkretnych działań i konfliktów.

Głównym motorem i treścią dziejów jest walka klas. Strukturę społeczeństwa tworzą klasy, stany i grupy, które wchodzą w określone stosunki produkcji niezależnie od swojej woli. Kształt budowli społecznej jest determinowany przez walkę interesów. W tej optyce produkcja jest w rzeczywistości formą zamaskowanego panowania klasowego i sposobem realizacji partykularnych interesów jednej grupy kosztem drugiej. Z czasem jednak narzucony sposób produkcji staje się odczuwalną potrzebą wszystkich.

Podstawową kategorią badawczą staje się tu „interes”, rozumiany jako respektowanie wartości, które służą odpowiedniemu ukształtowaniu struktury ekonomiczno-społecznej. Jeśli jednostka działa zgodnie z tymi wartościami, działa w swoim interesie klasowym. Marks odrzucił tu wcześniejsze teorie niezamierzonych skutków działań (rynek) na rzecz tezy o celowym, przedmiotowym charakterze rzeczywistości kształtowanej przez konflikt.

Opinie o marksistowskiej koncepcji człowieka są niezwykle zróżnicowane i zależą od przyjętego światopoglądu oraz perspektywy historycznej. Jeśli jednak uznamy filozofię za wiedzę dążącą do całościowego wyjaśnienia ludzkiego życia i jego miejsca w świecie, marksizm pozostaje w pełni rozwiniętą teorią filozoficzną, której wpływu na dzieje myśli nie sposób pominąć.

Marksistowska koncepcja człowieka stanowi jeden z fundamentalnych elementów materializmu historycznego i dialektycznego, a zarazem klucz do zrozumienia całego systemu myśli Karola Marksa i Fryderyka Engelsa. Człowiek w ujęciu marksistowskim nie jest bytem abstrakcyjnym ani ahistorycznym, lecz istotą społeczną, której natura kształtuje się w określonych warunkach materialnych, ekonomicznych i historycznych. Odrzucenie metafizycznych i idealistycznych wizji człowieka prowadzi marksizm do ujęcia antropologii w ścisłym związku z teorią społeczeństwa, pracy i stosunków produkcji.

Punktem wyjścia marksistowskiej koncepcji człowieka jest krytyka filozofii idealistycznej, zwłaszcza heglizmu oraz antropologii Feuerbacha. Marks odrzuca pogląd, zgodnie z którym istota człowieka sprowadza się do świadomości, ducha lub abstrakcyjnej „natury ludzkiej”. W słynnej tezie o Feuerbachu wskazuje, że „istota człowieka nie jest abstrakcją tkwiącą w jednostce, lecz zespołem stosunków społecznych”. Oznacza to radykalne przesunięcie akcentu z jednostki jako bytu autonomicznego na człowieka jako produkt i współtwórcę relacji społecznych.

Centralną kategorią marksistowskiej antropologii jest praca. Praca nie jest jedynie środkiem zaspokajania potrzeb biologicznych, lecz podstawową formą samorealizacji człowieka oraz czynnikiem konstytuującym jego człowieczeństwo. Poprzez świadomą, celową działalność przekształcającą przyrodę człowiek nie tylko wytwarza dobra materialne, lecz także kształtuje samego siebie, rozwija swoje zdolności i buduje relacje społeczne. W tym sensie praca ma charakter twórczy i społeczny, a jej forma historyczna determinuje sposób istnienia człowieka w danej epoce.

Istotnym elementem marksistowskiej koncepcji człowieka jest pojęcie alienacji, szczególnie rozwinięte w „Rękopisach ekonomiczno-filozoficznych”. Alienacja oznacza sytuację, w której wytwory pracy ludzkiej, zamiast służyć człowiekowi, zaczynają nad nim dominować. W warunkach kapitalizmu praca staje się przymusem, a nie świadomą aktywnością twórczą, zaś robotnik zostaje wyobcowany od produktu swojej pracy, samego procesu pracy, innych ludzi oraz własnej istoty gatunkowej. Człowiek przestaje być podmiotem, a staje się środkiem produkcji, podporządkowanym logice kapitału.

Marksistowska koncepcja człowieka ma wyraźnie historyczny charakter. Nie istnieje jeden, niezmienny model człowieczeństwa, ponieważ sposób istnienia człowieka zależy od dominującego sposobu produkcji i struktury klasowej społeczeństwa. Inny jest człowiek feudalny, inny kapitalistyczny, a inny – w perspektywie marksistowskiej – człowiek społeczeństwa komunistycznego. Zmiana stosunków społecznych prowadzi do zmiany form świadomości, moralności, prawa i kultury, a tym samym do przekształcenia samej kondycji ludzkiej.

W wizji społeczeństwa przyszłego marksizm zakłada przezwyciężenie alienacji i umożliwienie pełnego rozwoju człowieka. Człowiek wyzwolony spod przymusu ekonomicznego i klasowego ma stać się istotą wszechstronnie rozwiniętą, zdolną do swobodnego łączenia różnych form aktywności. Słynna marksowska formuła, według której w społeczeństwie komunistycznym można „rano polować, po południu łowić ryby, wieczorem zajmować się krytyką”, oddaje ideę zniesienia sztywnego podziału pracy i podporządkowania jednostki jednej, narzuconej roli społecznej.

Marksistowska koncepcja człowieka ma również wymiar normatywny i krytyczny. Nie ogranicza się do opisu istniejących warunków, lecz zawiera ocenę ich dehumanizującego charakteru oraz postulat ich przezwyciężenia. Człowiek jest w niej istotą zdolną do świadomej zmiany świata społecznego, a tym samym do zmiany własnych warunków egzystencji. Ta aktywna, praktyczna rola człowieka odróżnia marksizm zarówno od determinizmu ekonomicznego, jak i od pasywnego humanizmu.

Podsumowując w sposób ściśle teoretyczny, marksistowska koncepcja człowieka ujmuje jednostkę jako byt społeczny, historyczny i praktyczny, którego istota realizuje się w pracy oraz w relacjach społecznych. Człowiek nie jest tu ani czystym produktem struktur, ani autonomicznym podmiotem oderwanym od rzeczywistości materialnej, lecz dynamicznym uczestnikiem procesu historycznego. Z tego względu marksistowska antropologia pozostaje jednym z najbardziej wpływowych i dyskutowanych ujęć człowieka w nowożytnej filozofii społecznej.

Bibliografia:

1. Andrzej Miś, Filozofia współczesna.

2. Krzysztof Olechnicki, Paweł Załęcki, Słownik socjologiczny.

3. Encyklopedia popularna PWN.

4. Ewa Starzyńska-Kościuszko, Filozoficzne koncepcje człowieka.

5. Encyklopedia Multimedialna PWN.